Feedback

Onderzoekend Leren in Passend Onderwijs

30-09-2019 / Inge Zweers, postdoc onderzoeker/practor aan de Universiteit van Amsterdam/ROC van Twente

Onderzoekend Leren is een didactische aanpak waarbij leerlingen actief betrokken worden bij het leerproces door zelf onderzoek te doen (bijv. experimenten uitvoeren) en initiatief te nemen (bijv. onderzoeksvragen bedenken). De aanpak wordt voor alle basisschoolleerlingen aanbevolen als een effectieve aanpak voor verschillende vakken, waaronder Wetenschap- en Techniekonderwijs. Hierbij wordt geen onderscheid gemaakt tussen reguliere leerlingen en specifieke leerlinggroepen, zoals leerlingen met sociaal-emotionele en gedragsproblemen (in het vervolg: leerlingen met SEG). Leerlingen met SEG krijgen na de invoering van de Wet op Passend Onderwijs steeds vaker
les in reguliere klassen.

 

De vraag is nu, of Onderzoekend Leren ook een geschikte aanpak is voor leerlingen met SEG. Aan de ene kant vinden leerlingen met SEG veel onderdelen van het Onderzoekend Leren moeilijk. Ze hebben bijvoorbeeld moeite met flexibel omgaan met open opdrachten, plannen en organiseren en samenwerken met klasgenoten. Aan de andere kant zou Onderzoekend Leren juist bij uitstek goed aansluiten bij de onderwijsbehoeften van leerlingen met SEG. Onderzoekend Leren biedt leerlingen namelijk veel ruimte om zelf keuzes te maken, met hun handen te werken en ‘zelf te doen’, waardoor leerlingen gemotiveerder raken en meer leren.

 

Wij hebben daarom onderzocht wat er bekend is over het gebruik van Onderzoekend Leren voor leerlingen met SEG, hoe leerkrachten deze doelgroep ondersteunen en welke leerdoelen er bereikt worden met deze doelgroep.

lees meer

Onderzoekend Leren in Passend Onderwijs[1]
De didactische aanpak van het onderzoekend leren wordt voor alle basisschoolleerlingen aanbevolen als een effectieve aanpak voor verschillende vakken, waaronder Wetenschap- en Techniekonderwijs. Beleidsdocumenten maken hierbij geen onderscheid tussen reguliere leerlingen en specifieke groepen leerlingen, zoals leerlingen met sociaal-emotionele en gedragsproblemen (in het vervolg: leerlingen met SEG). De vraag is nu, of Onderzoekend Leren ook een geschikte aanpak is voor leerlingen met SEG. Daarom hebben we onderzocht wat er bekend is over het gebruik van Onderzoekend Leren voor deze doelgroep, of er specifieke aanpassingen nodig zijn voor leerlingen met SEG en wat er bekend is over de effectiviteit van de aanpak om verschillende leerdoelen te bereiken.

 

We hebben een onderzoek uitgevoerd dat uit twee delen bestond:

  1. Een systematische reviewstudie om inzicht te krijgen in wat er vanuit wetenschappelijk onderzoek bekend is over Onderzoekend Leren voor leerlingen met SEG;
  2. Een praktijkstudie om te inventariseren welke mooie voorbeelden er in de
    Nederlandse onderwijspraktijk zijn van Onderzoekend Leren voor leerlingen met SEG.

 

Effectiviteit van Onderzoekend Leren
Onderzoekend Leren is een didactische aanpak waarbij leerlingen actief betrokken zijn bij hun leerproces. Ze doen kennis op over een bepaald onderwerp of domein door zelf onderzoek te doen en volgen hierbij in grote lijnen de fasen van de wetenschappelijke methode:

  1. Leerlingen doen explorerende activiteiten om hun interesse in een bepaald onderwerp te wekken (oriëntatie).
  2. Leerlingen formuleren onderzoeksvragen en hypotheses (conceptualisatie).
  3. Leerlingen plannen onderzoek/experimenten en voeren ze uit (onderzoek).
  4. Leerlingen trekken conclusies op basis van de door hen verzamelde gegevens (conclusie).
  5. Leerlingen presenteren en communiceren hun bevindingen naar anderen en voeren reflectieve activiteiten uit (discussie).

 

Omdat het delen en bediscussiëren van bevindingen met anderen essentieel is voor dieper begrip, maakt Onderzoekend Leren vrijwel altijd gebruik van samenwerken in kleine groepjes. De effectiviteit van het Onderzoekend Leren is in de wetenschappelijke literatuur voortdurend onder discussie. De belangrijkste conclusie die men uit recente overzichtsstudies kan trekken, is dat de toename van kennis en vaardigheid bij lessen met Onderzoekend Leren groter is dan bij directe instructie, indien er voldoende en adequate begeleiding is[2]. Begeleiding kan vele vormen aannemen: van een sturende leerkracht tot stap-voor- stap-werkbladen.

 

Leerlingen met sociaal-emotionele en gedragsproblemen
De begeleiding van het Onderzoekend Leren is belangrijk, omdat de methode veel van de leerlingen vergt. In een complexe taak waarbij leerlingen samen met leeftijdsgenoten een onderwerp onderzoeken, zijn er heel veel meer en minder triviale zaken die de aandacht kunnen trekken. Je kunt bijvoorbeeld denken aan onderzoek naar de sterkte van constructies, naar het verschil tussen fysieke en chemische reacties, of naar de verschillende manieren waarop dieren ervoor zorgen dat ze niet opvallen. Het richten van de aandacht op de relevante eigenschappen en processen in dergelijke onderzoeken, vergt een goede controle van de aandacht. Bovendien moeten complexe uitkomsten van experimenten onthouden en gecombineerd worden, wat een goed werkgeheugen en redeneervermogen vergt. Dit grote beroep op de zogenaamde executieve functies, is tegelijkertijd de reden waarom Onderzoekend Leren wellicht geen goede methode is voor leerlingen met SEG.
Leerlingen met SEG missen vaak goede emotie-regulatie en executieve functies zoals aandachtscontrole en werkgeheugen. Zij hebben bovendien minder academische, sociale en persoonlijke vaardigheden. Daarnaast zijn relaties met andere leerlingen vaker problematisch, wat het werken in kleine groepjes lastig maakt. Internaliserende en externaliserende gedragsproblemen zorgen er bovendien voor dat open opdrachten zonder een helder stappenplan een extra grote uitdaging zijn voor kinderen met SEG.

 

Ondanks deze voorziene problemen zijn er ook redenen te bedenken, waarom Onderzoekend Leren een effectieve methode kan zijn, juist voor leerlingen met SEG. Onderzoekend Leren is een zeer motiverende leermethode omdat het actieve participatie vraagt en veel werk met de handen gedaan kan worden, resulterend in zintuiglijke ervaringen. Traditionele methoden doen een groot beroep op taal en leesvermogen wat snel leidt tot frustratie en storend gedrag bij leerlingen met SEG. De effectiviteit van methoden wordt dan ook niet alleen bepaald door de kennis en vaardigheden die daarmee verworven worden, maar ook door de verbeteringen in leerhouding en gedrag.
Op basis van het literatuur- en het werkveld-onderzoek hebben we een overzicht gemaakt van de aanpassingen die leerkrachten gemaakt hebben specifiek voor leerlingen met SEG of voor de gehele, inclusieve klas waarin deze kinderen passend onderwijs krijgen. In de samenvatting voor de praktijk geven we een overzicht van het type aanpassingen die uit de praktijk en in de literatuur naar voren komen (download hier de praktijkpublicatie).

 

Conclusie
In dit onderzoek hebben we uitgezocht wat er bekend is over het gebruik en de effectiviteit van Onderzoekend Leren voor leerlingen met sociaal-emotionele en gedragsproblemen. De belangrijkste conclusies zijn:

  • Onderzoekend Leren kan op verschillende manieren worden toegepast, variërend van losstaande Onderzoekend-Leren-activiteiten (bijv. thema-les) tot een doorlopende leerlijn van kleuter- tot eindgroep.
  • De leerkracht speelt een belangrijke rol in het succes van Onderzoekend Leren voor leerlingen met SEG, door de verschillende typen sturing en ondersteuning die zij bieden en doordat ze veel differentiëren in instructiemethoden en leeractiviteiten.
  • Hoewel het lastig is om te onderscheiden welke leerdoelen bereikt worden voor de brede groep leerlingen met specifieke onderwijsbehoeften en welke enkel bereikt worden voor leerlingen met SEG, lijkt Onderzoekend Leren een veelbelovende aanpak om verschillende leerdoelen te bereiken voor alle leerlingen.

 

De belangrijkste aanbevelingen voor leerkrachten zijn:

  1. Bied voldoende leerkrachtsturing en meerdere typen leerkrachtondersteuning tegelijkertijd – met name de specifiekere typen zoals geheugensteuntjes, heuristieken, aanspreken van de zone van naaste ontwikkeling en verklaringen/uitleg geven. Bijvoorbeeld door het introduceren van een onderwerp, aanreiken van goede onderzoeksvragen en uitleggen van iedere onderzoeksstap, zodat leerlingen met veel houvast zelf kunnen onderzoeken.
  2. Focus op vakinhoudelijke, procedurele en sociale aspecten van het leren tegelijkertijd om aan de verschillende sociaal-emotionele en leerbehoeften van leerlingen tegemoet te komen. Dit kan zowel bij aanvang van de Onderzoekend-Leren-activiteit of in reactie op er gebeurt in de klas.
  3. Pas Onderzoekend Leren aan naar het niveau van taalvaardigheden en geletterdheid van de leerlingen. Bijvoorbeeld door opdrachten voor te lezen en gebruik te maken van filmpjes en visualisaties. Daarnaast kunnen leerlingen op verschillende manieren laten zien dat ze de lesstof beheersen, bijvoorbeeld door te tekenen, iets te demonstreren of te vertellen.

 

Het vergt een leerkracht met lef om Onderzoekend Leren uit te proberen met leerlingen met specifieke onderwijsbehoeften, want je moet je onderwijs op een andere manier durven vorm te geven. Wie de uitdaging aandurft en samen met collega’s Onderzoekend Leren verder ontwikkelt, heeft een aanpak met veel potentie in handen om onderwijs voor alle leerlingen vorm te geven!

 

[1] Deze samenvatting is gebaseerd op de literatuur review (Zweers, I. , Huizinga, M., Denessen, E. & Raijmakers, M. (under review). Inquiry-Based Learning For All: A Systematic Review of the Effects of Inquiry-Based Learning on Knowledge, Skills, Attitudes and Behavior of Students with Social-Emotional and Behavioral Difficulties in Primary and Secondary Education.) en de praktijkpublicatie (Zweers, I. , Huizinga, M., Denessen, E. & Raijmakers, M. (2019). Onderzoekend Leren in Passend Onderwijs. Vrije Universiteit Amsterdam, 2019. ISBN/EAN: 978-90-9032122-6).
[2] Lazonder, A. W., & Harmsen, R. (2016). Meta-analysis of inquiry-based learning: Effects of guidance. Review of Educational Research, 86(3), 681-718; Dobber, M., Zwart, R., Tanis, M., & Van Oers, B. (2017). Literature review: The role of the teacher in inquiry-based education. Educational Research Review, 22, 194-214.

lees minder
Inge Zweers
postdoc onderzoeker/practor, Universiteit van Amsterdam/ROC van Twente
toon op kaart

Wie kan jou hier nog meer over vertellen

ROC van Twente Postbus 809, 7600 AV Almelo

Geanimeerde onderzoekssamenvatting

Downloads

Zweers et al. (2019) Praktijkpublicatie Onderzoekend Leren in Passend Onderwijs
Praktijkpublicatie Onderzoekend Leren in Passend Onderwijs
Inge Zweers, postdoc onderzoeker/practor aan de Universiteit van Amsterdam/ROC van Twente
Ten tijde van het project postdoc Onderwijswetenschappen, Vrije Universiteit Amsterdam
Aan het project zijn de volgende personen verbonden:
  • Dr. Inge Zweers is werkzaam als postdoc onderzoeker Opbrengstgericht Burgerschapsonderwijs bij de Universiteit van Amsterdam en als practor Versterken Leerprocessen Niveau 2 aan het ROC van Twente. Ten tijde van het project postdoc Onderwijswetenschappen, Vrije Universiteit Amsterdam.
  • Dr. Mariëtte Huizinga is werkzaam als universitair hoofddocent Onderwijsneurowetenschappen aan de Vrije Universiteit Amsterdam.
  • Prof. dr. Eddie Denessen is werkzaam als universitair hoofddocent Orthopedagogiek: Leren en Ontwikkeling aan de Radboud Universiteit Nijmegen en als bijzonder hoogleraar Sociaal-culturele Achtergronden aan de Universiteit Leiden.
  • Prof. dr. Maartje Raijmakers is werkzaam als bijzonder hoogleraar Cognitieve Ontwikkelingspsychologie aan de Universiteit van Amsterdam en als hoogleraar Onderwijswetenschappen aan de Vrije Universiteit Amsterdam.